Zašto je Arčibald Rajs počasni građanin Krupnja i jedan od likova na freskama gradske crkve: Sve će to narod pozlatiti

Galerija
14 fotografija
Zašto je Arčibald Rajs počasni građanin Krupnja i jedan od likova na freskama gradske crkve: Sve će to narod pozlatiti

Zašto je Arčibald Rajs počasni građanin Krupnja i jedan od likova na freskama gradske crkve: Sve će to narod pozlatiti

Zašto je Arčibald Rajs počasni građanin Krupnja i jedan od likova na freskama gradske crkve: Sve će to narod pozlatiti

Zašto je Arčibald Rajs počasni građanin Krupnja i jedan od likova na freskama gradske crkve: Sve će to narod pozlatiti

Zašto je Arčibald Rajs počasni građanin Krupnja i jedan od likova na freskama gradske crkve: Sve će to narod pozlatiti

Zašto je Arčibald Rajs počasni građanin Krupnja i jedan od likova na freskama gradske crkve: Sve će to narod pozlatiti

Zašto je Arčibald Rajs počasni građanin Krupnja i jedan od likova na freskama gradske crkve: Sve će to narod pozlatiti

Zašto je Arčibald Rajs počasni građanin Krupnja i jedan od likova na freskama gradske crkve: Sve će to narod pozlatiti

Zašto je Arčibald Rajs počasni građanin Krupnja i jedan od likova na freskama gradske crkve: Sve će to narod pozlatiti

Zašto je Arčibald Rajs počasni građanin Krupnja i jedan od likova na freskama gradske crkve: Sve će to narod pozlatiti

Zašto je Arčibald Rajs počasni građanin Krupnja i jedan od likova na freskama gradske crkve: Sve će to narod pozlatiti

Zašto je Arčibald Rajs počasni građanin Krupnja i jedan od likova na freskama gradske crkve: Sve će to narod pozlatiti

Zašto je Arčibald Rajs počasni građanin Krupnja i jedan od likova na freskama gradske crkve: Sve će to narod pozlatiti

Zašto je Arčibald Rajs počasni građanin Krupnja i jedan od likova na freskama gradske crkve: Sve će to narod pozlatiti

Spomen-hram Vaznesenja Gospodnjeg u Krupnju podignut je u sećanje na žrtve Bitke na Mačkovom kamenu 1914. godine, koju su Austrougari zaveli u ratne dnevnike kao „najžešću i najogorčeniju od svih“. U isto vreme završena je i spomen-kosturnica na istorijskoj koti Mačkov kamen, na planini Jagodnji iznad Krupnja.
Na svečano osvećenje crkve i spomen-kosturnice 18. septembra 1932. došao je patrijarh srpski Varnava i komandant srpskih snaga na Mačkovom kamenu, general u penziji Ljubomir Milić. Vest o tom događaju ispratila je većina novina u Jugoslaviji, ali i češka i nemačka štampa.

Mačkov kamen, gde se vodila jedna od najkrvavijih bitaka Prvog svetskog rata

Moderni Spartanci

Krupanj je danas ljupka varoš u zapadnoj Srbiji sa 4.500 stanovnika. Kroz grad protiču četiri pitome reke: Kržava, Bogoštica, Likodra i Čađavica. U proleće 2014. reke i podzemne vode su podivljale i nanele ozbiljnu štetu celom kraju. Posledice poplava i klizišta u međuvremenu su sanirane. Krupanj je udaljen od Beograda oko 150 km, Loznice 30, Šapca 63 i Valjeva 65 km. Pristupni putevi su krivudavi ali veoma dobri i sveže renovirani.
Krupanjska crkva je u samom centru grada i izdvaja se svojom lepotom i monumentalnošću. Posvećena je Vaznesenju Gospodnjem i senima 14.000 srpskih junaka, modernih Spartanca, koji su dali život za otadžbinu na Mačkovom kamenu. Bila je to borba prsa u prsa od 15. do 22. septembra 1914. godine. Na neprijateljskoj strani izginulo je 16.000 vojnika. Svaka stopa na vrhu Jagodnje, na prostoru od nepuna tri kilometra, zalivena je krvlju.

Arčibald Rajs je počasni građanin Krupnja od 1926. godine. Glavna ulica nosi njegovo ime
Živorad Milosavljević, crkvenjak u hramu Vaznesenja Gospodnjeg u Krupnju

Vajfert i Rajs

Da bi se prikupila sredstva za kosturnicu i crkvu, koja bi bila večni spomen junacima Bitke na Mačkovom kamenu, formirana su dva odbora 22. septembra 1926. godine. Jedan su činili ugledni građani Krupnja, drugi Beograda. Među njima su bili Đorđe Vajfert i dr Arčibald Rajs. Ličnim zalaganjem svih članova dva odbora, prikupljeno je za nekoliko godina dovoljno novca za planirana zdanja. Dali su ga anonimni priložnici i donatori iz cele Jugoslavije, između ostalih i kralj Aleksandar Karađorđević.
Živorad Milosavljević, crkvenjak u hramu Vaznesenja Gospodnjeg u Krupnju, ispričao je za Ona Magazin da je granit uzet iz sela Kržave, Likodre i Planine na Jagodnji, tamo gde su se protezali rovovi i bojišta. Beli kamen je izvađen ispod Boranje, planine koja se nastavlja na Jagodnju, mada neki Krupanjci tvrde da je „dogonjen“ sa Pelješca.
„U kriptu crkve doneto je nešto više od 70 lobanja i malo kostiju, bajoneta i noževa, da vidi narod čime se borilo u starinsko vreme“, govori sa puno emocija Živorad. „Glavnica kostiju ostala je na Mačkovom kamenu. Meni je deda pričao da je kao dečak bio među onima koji su sakupljali kosti u starinske trapove, koje su potom terali u grobnicu na Mačkovom kamenu, toliko je toga bilo… Svud su rovovi bili, svud“.

Stara crkva u Krupnju postoji od 1842, a kralj Petar Prvi Karađorđević posetio ju je 1904. godine

Novi živopis

Živorad nam je otkrio da se poslovica „sve će to narod pozlatiti“ potvrdila više puta kod krupanjske crkve. Narod je i 2013. godine sakupio novac da se hram, uoči stogodišnjice Velikog rata, renovira i oslika. Za proslavu u septembru 2014. sve je bilo cakum-pakum.
„Priložnici, donatori, sveštenici, opština… davali su koliko su mogli, od 200 do 1000 evra. Sve je završeno za tri meseca“, seća se Živorad. „U mozaik na podu od kineskog mermera ugrađeno je 14.000 kamenčića, urađeno je podno grejanje, konzerviran je ikonostas i obogaćen pozlatom iz Italije a zidovi crkve pripremljeni su za oslikavanje. Malter nije gletovan da bi bolje prionuo živopis. Potrošilo se više od 1000 četkica dok se posao nije završio! Zidove su oslikali profesor i studenti živopisa Akademije SPC za umetnost i konzervaciju. Slikanje fresaka trajalo je godinu dana, u nekoliko etapa. Prikazan je život Isusa Hrista, od rađanja do raspeća. Svoje mesto na zidovima našlo je oko 800 likova, apostola, svetaca, ali i heroja i mučenika Velikog rata“.

Spomen Nadeždi

U priprati je danas velika freska srpskog ratnika, koji kao Sveti Georgije na konju pobeđuje austrougarskog vojnika. Na zidu, nasuprot oltara, iznad 12 mermernih ploča s imenima  izginulih junaka na Mačkovom kamenu, oslikani su likovi srpskih vojvoda Mišića, Putnika, Stepanovića, Bojovića, ali i švajcarskog forenzičara Arčibalda Rajsa, koji je obavestio svet o zločinima Austrougara.
Na freskama su i dve žene, ratnik Milunka Savić i slikar Nadežda Petrović. Nadežda je kao bolničarka-dobrovoljac dočekivala pod Mačkovim kamenom srpske ranjenike, zaplakavši na momente gorko. Tada su je tešili umirući junaci, dok se boj zahuktavao do nerealnih dimenzija. Preživeli ratnici su pričali da se jurišalo preko tri reda leševa. Bitka se doslovno vodila u oblaku, jer je planinski vrh tih dana neprestano obavijala magla.
Austrougarske puške i mitraljezi bili su napunjeni municijom, zabranjenom međunarodnim konvencijama, otkrio je dr Arčibald Rajs. Metak „M1912“ imao je na vrhu eksplozivno punjenje od iste smese kao na šibici. Ta „bum-bum zrna“ su eksplodirala u telu i pravila ogromne rane.

Ima Boga

Krupanjska crkva beleži i svojesvrsna čuda. „Za vreme poplave u maju 2014. prodrlo je samo malo vode u kosturnicu i staru crkvu, i to je bila kišnica iz oluka, reka nije ulazila u portu“, priča crkvenjak Živorad. „Glavnom ulicom se valjalo gusto blato ali crkvu ništa od toga nije dotaklo“.
Da ima Boga, pokazalo se i u septembru 1941, kada je Krupanj bombardovan. Iako se u levo krilo crkve zarila nemačka avio-bomba, nekim čudom ona nije eksplodirala. Rudarski mineri iz sela Zajače kod Krupnja izvadili su odmah iz nje upaljač i eksploziv, ali telo ogromnog projektila nisu dirali. Kada je iste godine, krajem oktobra, u Krupanj stigla kaznena ekspedicija Vermahta u pratnji ustaškog odreda, bombu u zidu crkve napunili su eksplozivom manje snage i aktivirali, pa je stradao deo oltara i kosturnice. Potom su streljali sve civile na koje su naišli i spalili ceo grad. Ostale su netaknute samo kuća nemačkog apotekara Franca Ciglera u glavnoj ulici i Zadužbina Nikole Spasića u kojoj je bio nemački štab (danas je tu starački dom).

Unutrašnjost crkve

Spomen-crkva u Krupnju rađena je u srpsko-vizantijskom stilu i delo je uglednog beogradskog arhitekte Momira Korunovića (1883-1969). Udruženje srpskih žena „Kneginja Zorka“ iz Beograda darivalo joj je zvono teško 400 kilograma. Predsednica tog Udruženja bila je Milica Jovanović, rođena u Krupnju.
Ikonostas crkve je zidan u visini od 7,80 i širini 8,80 m. Oslikan je u fresko tehnici, rukom akademskog slikara Živorada Nastasijevića (1893-1966). Pored ikonostasa, u hramu se ističe šest masivnih granitnih stubova koji drže kupole.
Vrlo lep je i polijelej (veliki svećnjak nasred crkve), urađen od ratnih trofeja – metaka, bajoneta, sablji i granata sa Mačkovog kamena. Polijelej i dva čiraka, načinjena takođe od ratnih trofeja, darivalo je Sokolsko društvo iz Beograda.
Crkva je od prvog dana privlačila posetioce. Na zapadnim vratima stoji kamena ploča sa zapisom da ju je 1934, neposredno pred svoju pogibiju, posetio i kralj Aleksandar Karađorđević.

Ona MAGAZIN
Ona MAGAZIN

Na prvi dan proleća 2009. izašao je Ona Magazin broj 1. Bio je to prvi domaći glossy mesečnik namenjen ženama 35+ Posle osam godina neprekidnog izlaženja, Ona Magazin je prešao na dvomesečno izdanje. Ona Magazin je primer literarnog novinarstva koje, osim svežih vesti, donosi priče iz života, ispovedne intervjue poznatih i kolumne ljudi od pera.

Trenutno nema komentara

Ostavite komentar

Vaša email adresa neće biti objavljena